Python asoslari

O’zgaruvchilar va ma’lumotlar turlari

Ushbu darsda biz o’zgaruvchilar va ma’lumotlar turlarini, ularni o’zgartirishni; identifikatorlar, kalit so’zlar, sharhlar va chekinish kabi muhim elementlarni o’rganamiz.

Pythonda o’zgaruvchilar ma’lumotlarni saqlash va boshqarish uchun ishlatiladi. Har bir o’zgaruvchi o’zida ushlab turishi mumkin bo’lgan ma’lumot turiga ega. Oʻzgaruvchiga qiymat berish uchun “=” belgilash operatoridan foydalanamiz.

# Ushbu qator yangi o'zgaruvchi belgilaydi va unga “Salom, Python” satrini ifodalaydi
message = "Salom, Python!"

“Salom, Python!” satrining ma’lumot turi string sinfiga tegishli.

Pythonda o’zgaruvchilarni nomlash qoidalari mavjud:

  • Harf (a-z, A-Z) yoki pastki chiziq (_) bilan boshlanishi kerak.
  • Harflar, raqamlar yoki pastki chiziqdan iborat kerak. Boshqa maxsus belgilar bilan nomlab bo’lmaydi.
  • Katta-kichik harf farq qiladi (“newVar” va “newvar” turli o’zgaruvchi deb qaraladi).
  • “if”, “else”, “for”, “while” kabi rezervlangan kalit so’zlarni o’zgaruvchi nomi sifatida ishlatish mumkin emas.
# Ma’noli nomlash qoidalariga misollar
PI = 3.14
user_scores = [1, 2, 3, 4]
# Ma’nosiz nomlash qoidalariga misollar
qwerty1 = 3.14
data = [1, 2, 3, 4]

Umumiy ma’lumotlar turlari

Python-da umumiy ma’lumotlar turlari:

Ma’lumotlar turlariKlasslarTavsif
Raqamlarint, float, complexRaqamli qiymatlar
SatrstrBelgilar ketma-ketligi
Ketma-ketlik (sequence)list, tuple, rangeElementlar to’plami
Mantiqiybool“Rost” yoki “Yolg’on” qiymatlar
XaritalashdictKalit-qiymat juftlig
To’plamsetYagona nusxadagi elementlar to’plami

1. Butun son (int)

Int butun sonlarni kasrsiz ifodalaydi. Misol uchun, agar siz yoshingizni aniqlamoqchi bo’lsangiz, buning uchun butun son turidan foydalanishingiz mumkin:

yosh = 25
count = -10 # manfiy raqamlar ham bo'lishi mumkin

2. Float (float)

Float butun sonlar va o’nlik sonlar uchun ishlatiladi. Masalan, siz vazningizni kasr son bilan ifodalashni xohlaysiz:

vazn = 76.5
PI = 3.141592653589793

3. Kompleks (complex)

Kompleks sonlarni “a + bj” shaklida ifodalaydi, bu yerda j – murakkab qism.

kompleks_son = 1 + 0.5j

4. Satr (str)

Satr bitta yoki juft tirnoq bilan ifodalangan belgilar ketma-ketligini ifodalaydi. Masalan, siz kimdir bilan salomlashishni xohlaysiz:

5. Mantiqiy (bool)

Rost (True) yoki Yolg’on (False) qiymatlarini ifodalaydi. Masalan, siz noqonuniy harakatlar qilgan foydalanuvchini bloklamoqchisiz:

foydalanuvchi_bloklangan = False

# Foydalanuvchi noqonuniy harakatlar qildi

foydalanuvchi_bloklangan = True # endi o'zgaruvchi "True" ga o'zgartirildi

6. Ro’yxat (list)

Vergul bilan ajratilgan va qavs [ ] ichiga olingan oʻxshash yoki har xil turdagi elementlarning tartiblangan toʻplamini ifodalaydi. Masalan, siz eng yuqori o’rtacha ballga ega bo’lgan talabalarni tartiblangan to’plamda saqlamoqchisiz:

talabalar = ["Alisher", "Sevara", "Abbos"]
# Yoki sonlarning tartiblangan to’plami
joylashuv = [2, 4, 6, 10]

Roʻyxatdagi elementlarni olish uchun biz elementning indeks raqamidan foydalanamiz:

Eslatma
Pythonda indekslash 0 dan boshlanadi, ya’ni ketma-ketlikdagi birinchi element 0 indeksiga ega.
7. Lug’at (dict)

Har bir kalit noyob bo’lishi kerak bo’lgan kalit-qiymat juftlarining tartiblangan to’plamini ifodalaydi.

Lug’at jingalak qavslar { } yordamida yaratilgan va vergul bilan ajratilgan kalit-juftlik qiymatlaridan iborat. Har bir kalitdan keyin ikki nuqta : va tegishli qiymat bilan bog’lanadi.

Eslatma
Kalitlar har bir qiymat bilan bog’langan noyob identifikatorlardir. Agar kalit takrorlansa, keyingi kalit oldingisining ustiga yoziladi.

Masalan, siz shaxsni ismi, yoshi va vazni bilan ifodalashni xohlaysiz:

# Boshlang'ich qiymatlari bilan lug'at e’lon qilinish
odam = {"ism": "Aziz", "yosh": 25, "vazn": 75.42} 

Lug’atdagi qiymatlarni olish uchun biz uning kalitini kvadrat qavs ichida ko’rsatishimiz mumkin:

Eslatma
Pythonda lug’at qiymatlarini .get() usuli bilan olish xavfsiz hisoblanadi. U ikkita argument qabul qiladi:
1. Siz olishni istagan kalit.
2. Kalit topilmaganida qaytarish uchun ixtiyoriy qiymat (bizning misolimizda ‘Aniqlanmagan’ satri edi).

8. None Type (None)

Pythonda “None” – bu qiymat yo’qligini ifodalovchi maxsus konstanta. Ko’pincha o’zgaruvchining mavjudligini, lekin qiymat o’rnatilmaganligini ko’rsatish yoki ma’lum algoritmlarda ro’yxatning oxirini ko’rsatish uchun foydalidir.

None ma’lumotlarning mavjud bo’lmagan holatlarini aniq ko’rsatish uchun ishonchli usulni ta’minlaydi. U sizga 0, bo’sh qatorlar yoki False kabi ma’lumot turlarini farqlash imkoniyatini beradi.

O’zgaruvchining ma’lumot turini o’zgartirish (type casting)

Pythonda bir ma’lumot turini boshqa ma’lumot turiga o’zgartirish jarayoni type casting deb ataladi.

Pythonda ma’lumot turini o’zgartirishning ikki turi mavjud:

  • Yashirin turlash (Implicit conversion)– Python avtomatik ravishda ma’lumot turini o’zgartiradi.
  • Oqil turlash (Explicit conversion)

Implicit conversion

Python tarjimoni tomonidan xavfsiz deb hisoblangan ba’zi holatlarda yashirin turlash sodir bo’ladi. Masalan, kasr va butun son ustida arifmetik operatsiya sodir etganingizda, siz hech qanday muhim ma’lumotni ( kasr nuqtasidan keyingi sonlar) yo’qotmasligingizni ta’minlaydi.

Ushbu misolda, 3.14 float soni bilan 42 butun sonini qo’shish amalini bajarishda, 42 butun soni Python tomonidan floatga aylantiriladi.

Keling, yashirin turdagi konversiya qanday ishlashini ko’rib chiqaylik:

  • Qachon sodir bo’ladi:
    Ushbu turla aralash ma’lumotlar turlarini o’z ichiga olgan operatsiyalar paytida sodir bo’ladi, masalan, floatga butun son qo’shish.
  • Ma’lumotlar turi iyerarxiyasi:
    Python ma’lumotlar turini oddiyroqdan (masalan, butun son) murakkabroqga (masalan, float) o’zgartiradi.

Oqil turlash (typecasting)

O’zgaruvchining ma’lumot turini o’zingiz o’zgartirmoqchi bo’lsangiz, oqil turlanishdan foydalanishingiz mumkin.

Keling, bu qanday ishlashini ko’rib chiqaylik:

  1. O’rnatilgan funktsiyalardan foydalanish
    • int() – butun songa aylantirish uchun
    • float() – float raqamiga aylantirish uchun
    • str() – satrga aylantirish uchun
  2. Qanday ishlatiladi (Ma’lumot turini o’zgartirish uchun, o’zgartirmoqchi bo’lgan qiymatni turlanish funksiyasining qavslari ichiga qo’yasiz)
    • int(“123”) “123” satrini 123 butun soniga aylantiradi
  3. Qachon kerak bo’ladi
    • Kirish qabul qilinganda: foydalanuvchi kiritgan son odatda satr sifatida qabul qilinadi
Eslatma
 Noto’g’ri turlanish xatolarga yoki ma’lumotlarning yo’qolishiga olib kelishi mumkin!

Obyekt turini qanday aniqlash mumkin? type() funksiyasidan foydalaning. type() funksiyasi ob’ekt turini qaytaradi.

Izohlar, chekinish va ko’p qatorli bayonotlar

Izohlar kodni tushuntirish uchun ishlatiladi. Pythonda izohlar “#” belgisi bilan boshlanadi va bu qatordagi “#” dan keyin hamma narsa izoh hisoblanadi.

# Bu bitta qatorli izoh
print("xorazmiy.dev saytiga xush kelibsiz!") # Bu ichki izoh

Python-da ko’p qatorli izohlar uchun o’ziga xos sintaksis bo’lmasa-da, ko’p qatorli satrlarni yaratish uchun uch qo’shtirnoq (”’ yoki “””) dan foydalanishingiz mumkin.

Oldingi modullarda ko’rganingizdek, chekinish Python-da juda muhim ahamiyatga ega. Chekinishlar kod bloklarini aniqlash uchun ishlatiladi. “{ }” qavslardan foydalanadigan boshqa ko’plab dasturlash tillaridan farqli o’laroq, Python bloklarning boshi va oxirini bildirish uchun chekinishdan foydalanadi.

Chekinish odatda to’rtta bo’sh joydan iborat.

Scroll to Top

Akkauntizga kirish uchun e-mail va parolingizni kiriting